Điều 256a BLHS 2025: Phân tích tội “Sử dụng trái phép chất ma túy”

Điều 256a của Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025 mở ra một khung pháp lý mới nhằm xử lý người dùng ma túy trong giai đoạn cai nghiện.

Bối cảnh pháp lý mới

Bộ luật Hình sự (BLHS) sửa đổi 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, bổ sung Điều 256a để quy định tội “Sử dụng trái phép chất ma túy”. Mục tiêu là giảm tỷ lệ tái sử dụng ma túy và tăng cường quản lý trật tự xã hội, đặc biệt với những người đang hoặc mới kết thúc quá trình cai nghiện.

Nội dung Điều 256a

Điều 256a quy định:

• Người dùng ma túy trong một trong các trường hợp sau sẽ bị phạt tù 2‑3 năm:
  1. Đang trong thời hạn cai nghiện tự nguyện hoặc bắt buộc, hoặc điều trị bằng thuốc thay thế.
  2. Đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện.
  3. Đang trong thời hạn quản lý người dùng trái phép đã từng bị xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.
  4. Trong vòng 2 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện tự nguyện hoặc điều trị bằng thuốc thay thế.
• Trong trường hợp tái phạm, mức án tăng lên 3‑5 năm.

So sánh với Điều 32 Luật phòng, chống ma túy

Mâu thuẫn về thuật ngữ “thời gian” vs “thời hạn”

Điều 32 quy định biện pháp hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc dựa trên “thời gian” chứ không đồng nhất với “thời hạn” trong Điều 256a. Sự không nhất quán này gây khó khăn cho người thực thi pháp luật trong việc xác định phạm vi áp dụng.

Trùng lặp yếu tố định tội

Cả hai quy định đều đề cập đến việc người nghiện ma túy sử dụng trái phép trong giai đoạn cai nghiện hoặc quản lý sau cai nghiện. Khi một hành vi vừa đáp ứng tiêu chí hình sự (Điều 256a) vừa đáp ứng tiêu chí hành chính (Điều 32), việc lựa chọn hình phạt trở nên mơ hồ.

Các quan điểm thực tiễn và tình huống mẫu

Xử lý đồng thời tàng trữ và sử dụng

Trong một vụ việc, đối tượng A bị bắt quả tang tàng trữ 1 gói ma túy và đồng thời có kết quả xét nghiệm dương tính. Hai quan điểm pháp lý nổi lên:

• Quan điểm 1: Dựa trên Công văn 233/TANDTC‑PC (01/10/2019), hành vi “sử dụng” và “tàng trữ” là hai tội độc lập, do đó A có thể bị khởi tố 2 tội.
• Quan điểm 2: Áp dụng nguyên tắc có lợi cho người phạm tội, nếu hành vi tàng trữ đủ mức để khởi tố, A chỉ bị khởi tố tội tàng trữ (Điều 249 BLHS 2025) và không xét xử tội sử dụng.

Nguyên tắc có lợi cho người phạm tội

Nguyên tắc này thường được áp dụng khi một hành vi có thể đáp ứng nhiều tội danh, nhằm tránh “phạt gấp đôi”. Tuy nhiên, chưa có hướng dẫn cụ thể nào thống nhất cách áp dụng trong bối cảnh Điều 256a và Điều 32.

Kiến nghị và hướng giải quyết

Để tránh những hiểu lầm và đảm bảo tính đồng nhất, chúng tôi đề xuất:

1. Ban hành hướng dẫn chi tiết từ Trung ương, làm rõ mối quan hệ giữa Điều 256a BLHS và Điều 32 Luật phòng, chống ma túy.
2. Rà soát và chuẩn hóa thuật ngữ “thời gian” và “thời hạn” trong các văn bản pháp luật liên quan.
3. Xây dựng quy trình quyết định áp dụng hình phạt ưu tiên (hình sự hay hành chính) dựa trên mức độ nghiêm trọng và mục tiêu xã hội.

Việc thống nhất này không chỉ giúp các cơ quan thực thi pháp luật áp dụng một cách nhất quán mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị xử lý.

Hoàng Trang (VKSND khu vực 11, tỉnh Phú Thọ)