Xem tranh không cần hiểu hết: bắt đầu từ một bức khiến mình dừng lại

Nhiều người ngại vào phòng tranh vì sợ không hiểu. Nhưng xem tranh không phải là một bài kiểm tra. Chỉ cần một bức khiến mình dừng chân, buổi xem tranh đã thành công.
Đứng trước một phòng tranh, nhiều người cảm thấy lúng túng. Họ đi qua từng bức một cách nhanh chóng, đọc tên tác giả, đọc năm sáng tác, gật đầu như thể đã hiểu, rồi ra về với cảm giác mình vừa bỏ lỡ điều gì đó. Nỗi lúng túng ấy đến từ một hiểu lầm phổ biến: rằng xem tranh là phải hiểu hết, phải biết về trường phái, về kỹ thuật, về ý đồ của tác giả. Thực tế thì không phải vậy. Xem tranh, trước hết, là một trải nghiệm, không phải là một bài kiểm tra.
Cách xem tranh thoải mái nhất là đi chậm, và dừng lại ở bức tranh khiến mình dừng lại. Có thể là vì màu sắc, vì một hình ảnh quen thuộc, vì một cảm giác lạ lùng, hoặc đơn giản vì bức tranh ấy to hơn những bức khác. Không cần lý do rõ ràng. Chỉ cần dừng lại, đứng nhìn trong một phút, và để ý xem mình đang cảm thấy gì. Thích, không thích, tò mò, khó chịu, bình yên, tất cả đều là những phản ứng hợp lệ. Một bức tranh khiến người xem cảm thấy điều gì đó, dù là điều gì, đã làm được việc của nó.
Sau khi đã dừng lại, hãy nhìn tranh theo ba lớp, từ ngoài vào trong. Lớp đầu tiên là những gì mắt thấy: màu sắc chủ đạo là gì, bố cục ra sao, có nhiều chi tiết hay ít chi tiết, ánh sáng trong tranh đến từ đâu. Lớp thứ hai là câu chuyện: tranh đang kể về điều gì, có nhân vật không, nhân vật đang làm gì, không gian trong tranh là nơi nào. Lớp thứ ba là cảm giác: bức tranh khiến mình nhớ tới điều gì, khiến mình nghĩ tới ai, khiến mình muốn làm gì sau khi rời khỏi phòng tranh. Ba lớp ấy không cần theo thứ tự, và không cần trả lời đầy đủ. Chỉ cần một trong ba lớp chạm được tới người xem, buổi xem tranh đã có ý nghĩa.
Đọc thông tin về tác phẩm, nếu có, nên để sau khi đã nhìn tranh, không phải trước. Đọc trước khiến người xem nhìn tranh qua lăng kính của người khác, và dễ rơi vào cảm giác phải đồng ý với những gì đã đọc. Nhìn trước, cảm nhận trước, rồi mới đọc, là cách giữ lại trải nghiệm của riêng mình. Nếu sau khi đọc, người xem thấy mình hiểu thêm, đó là một niềm vui. Nếu sau khi đọc, người xem vẫn giữ nguyên cảm nhận ban đầu, đó cũng là một kết quả tốt. Tranh không có một đáp án đúng duy nhất, và người xem không cần phải tìm ra đáp án ấy.
Một buổi xem tranh tốt không cần xem hết mọi bức tranh trong phòng. Xem ba bức thật kỹ còn giá trị hơn xem ba mươi bức một cách vội vàng. Hãy chọn một phòng tranh nhỏ, đi vào một buổi ít người, và cho mình thời gian. Mang theo một cuốn sổ nhỏ, ghi lại tên bức tranh mình thích nhất, và một dòng cảm nhận ngắn. Vài tháng sau, khi đọc lại dòng ghi chép ấy, người xem sẽ ngạc nhiên vì mình vẫn nhớ rõ bức tranh, nhớ rõ cảm giác lúc ấy. Đó là cách tranh ở lại trong trí nhớ, không phải bằng kiến thức, mà bằng cảm xúc.
Xem tranh, suy cho cùng, là một cách tập nhìn chậm lại trong một thế giới vội vàng. Người xem không cần hiểu hết. Chỉ cần dừng lại, nhìn kỹ, và để một bức tranh nào đó nói với mình điều gì đó, dù chỉ là một điều rất nhỏ. Bắt đầu từ đó, những buổi xem tranh tiếp theo sẽ tự nhiên hơn, thoải mái hơn, và thú vị hơn nhiều. Nghệ thuật không ở xa. Nó ở ngay trong khoảnh khắc một người dừng chân trước một bức tranh, và quyết định ở lại thêm một phút nữa.



